Η ποίηση δεν γυρεύει οπαδούς, γυρεύει εραστές

Η ποίηση γράφεται με δάκρυα, η πεζογραφία με αίμα
και η ιστορία με αόρατη μελάνι - Carlos Ruiz Zafon

Ζήσαμε πάντοτε αλλού και μόνο όταν κάποιος μας αγαπήσει, ερχόμαστε για λίγο 
κι όταν δεν πεθαίνει ο ένας για τον άλλον είμαστε κιόλας νεκροί – Τάσος Λειβαδίτης

Δάντης Αλιγκιέρι - Dante Alighieri





Ο Δάντης Αλιγκιέρι (Dante Alighieri) είναι ο μεγαλύτερος ποιητής της Ιταλίας και θεωρείται παγκοσμίως μια από τις κορυφαίες διάνοιες της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας (Φλωρεντία 1265-Ραβέννα 1321). Ήταν επίσης πεζογράφος, ρήτορας, θεωρητικός της ιταλικής λογοτεχνίας και ηθικός και πολιτικός φιλόσοφος, με ένα τεράστιο και πολύμορφο έργο.
Γράφοντας το αριστούργημά του Η Θεία Κωμωδία (La divina commedia) στα Ιταλικά και όχι στα Λατινικά, επηρέασε αποφασιστικά την απομάκρυνση της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας από τις λατινικές ρίζες της και τη στροφή της προς την έκφραση ενός νέου πολιτισμού. Το έργο αυτό αποτελεί μια βαθιά θεώρηση του μεσαιωνικού χριστιανικού κόσμου μέσα από τα κεφαλαιώδη προβλήματα που τον απασχολούσαν: το ηθικό χρέος του ανθρώπου να ζει, η σχέση μεταξύ λογικής και πίστης, η αξία της γνώσης και της ποίησης ως μέσων κατανόησης του υπερφυσικού, η προσέγγιση του μεταφυσικού μέσα από την ανάλυση της πραγματικότητας και η κατανόηση της χριστιανικής αποκάλυψης μέσα από τις θεολογικές μελέτες.
Εκτός από την Θεία Κωμωδία, και τα υπόλοιπα έργα του Δάντη κατέχουν μια σημαντική θέση στην ιστορία των ιταλικών γραμμάτων, γιατί συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας λογοτεχνικής συνείδησης και παράδοσης, δημιουργώντας νέες λογοτεχνικές μορφές και νέους πνευματικούς στόχους και επηρεάζοντας τους δυο μεγάλους λογοτέχνες του 14ου αιώνα τον ποιητή Πετράρχη και τον πεζογράφο Βοκκάκιο.
Οι πρώιμες σπουδές του Δάντη στη γραμματική και τη ρητορική τον έφεραν από πολύ νωρίς σε επαφή με τους Λατίνους συγγραφείς, ενώ το πνευματικό περιβάλλον της Φλωρεντίας καλλιέργησε από τα πρώτα κιόλας νεανικά του χρόνια τη φυσική του κλίση προς στην ποίηση. Η Φλωρεντία εκείνο τον καιρό ήταν κέντρο πολλών λογοτεχνικών ρευμάτων. Αλλά για τον Δάντη, στα χρόνια της ποιητικής του μαθητείας δύο ήταν οι δάσκαλοι που στέκονταν πάνω από όλους: ο Μπρουνέτο Λατίνι και ο Γκουίντο Καβαλκάντι.

Ο Λατίνι, έδωσε στο Δάντη τα πρώτα έργα της ars dictandi -δηλαδή, της τέχνης της επιστολογραφίας- και του δίδαξε έτσι τον περίτεχνο λατινικό πεζό λόγο επίσης, ως στιχουργός στα Ιταλικά και παράλληλα συγγραφέας λατινικών φιλοσοφικών κειμένων, ο Λατίνι αποτελούσε οπωσδήποτε το πρότυπο προς το οποίο έτεινε ο Δάντης από την αρχή της ποιητικής του μαθητείας.
Εκτός από την "πατρική φιγούρα" του Μπρουνέτο, ο Δάντης επηρεάστηκε και από τους Φλωρεντινούς ποιητές που ακολουθούσαν τη Σικελική Σχολή του Γκουιτόνε ντ΄ Αρέτσο. Αλλά εκείνο που επέδρασε περισσότερο στην τέχνη του Δάντη και καθόρισε την εξέλιξή της πρέπει να ήταν η φιλία και η ποίηση τού Γκουίντο Καβαλκάντι.
Οι πρώτες, λοιπόν, ποιητικές προσπάθειες του Δάντη βγήκαν μέσα από τα σχήματα που είχε αναπτύξει η Σικελική Σχολή και ο Γκουιτόνε. Αργότερα η ποίησή του απέκτησε ένα ιδιαίτερα προσωπικό ύφος στα έμμετρα εγκώμια της Βεατρίκης -που ήταν η ιδανική γυναίκα γι΄ αυτόν- ο ποιητής έχει απομακρυνθεί εντελώς από τα πρότυπα της παραδοσιακής ερωτικής ποίησης και έχει δημιουργήσει μια δική του τεχνοτροπία, ακολουθώντας τον Γκουίντο Γκουινιτσέλι(το δάσκαλο των δασκάλων του) και υπερβαίνοντάς τον με το λυρικό ποίημα ή καντσόνε (canzone) Γυναίκες που καταλαβαίνουν τον έρωτα. Το καντσόνε αυτό ήταν μια πραγματική ποιητική διακήρυξη του stil nuovo (νέου στιλ).

Το 1290 άρχισε για τον Δάντη μια περίοδος εντατικής μελέτης. Τα κείμενα συγγραφέων όπως ο Βοήθιος, ο Κικέρων, ο άγιος Αυγουστίνος, ο Αριστοτέλης και άλλοι φιλόσοφοι, που διάβασε αυτή την περίοδο, έγιναν αιτία πολλών αλλαγών στα έργα του. Η Νέα ζωή (1293 περίπου) ήταν το αποκρυστάλλωμα αυτών των καινοτομιών. Το έργο αυτό είναι μια συλλογή από 31 λυρικά ποιήματα, γραμμένα μεταξύ 1283 και 1291, που συνδέονται μεταξύ τους με ένα πεζό κείμενο εννοιολογικού περιεχομένου. "Βιβλίο μνήμης" θεωρητικά, η Νέα ζωή βασίζεται στις εμπειρίες του Δάντη από τον νεανικό του έρωτα για τη Βεατρίκη.
Ο θάνατος της Βεατρίκης αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη ζωή του ποιητή. Επί 30 μήνες -όπως γράφει στο Συμπόσιο- παρακολουθούσε τις σχολές των μοναχών και τις φιλοσοφικές διαμάχες και μελετούσε εντατικά, προετοιμάζοντας έτσι το έδαφος για τα μεγάλα έργα της ωριμότητάς του. Στην περίοδο αυτή διάβασε τους μεγάλους κλασικούς συγγραφείς, όπως ο Βεργίλιος, ο Οβίδιος, ο Λουκανός και ο Στάτιος. Από τα υπομνήματα του αγίου Θωμά του Ακινάτη γνώρισε το έργο του Αριστοτέλη και ιδιαίτερα τα Ηθικά και τα Πολιτικά, διάβασε επίσης μεσαιωνικούς συγγραφείς, όπως ο Αλβέρτος ο Μέγας, ο άγιος Μποναβεντούρα και ο Αβερρόης.

Οι μελέτες αυτές προσέδωσαν μια νέα διάσταση στην ποίησή του, επεκτείνοντας τα όριά της πέρα από τα ερωτικά θέματα, όπως φαίνεται άλλωστε από τα θεωρητικά του ποιήματα και τα αλληγορικά καντσόνι στα οποία εξυμνεί τη φιλοσοφία.


Από το 1304 μέχρι το 1306 έμεινε στην Μπολόνια, ένα περιβάλλον πολύ ευνοϊκό για φιλοσοφικές, νομικές και ρητορικές σπουδές. Στο διάστημα αυτό άρχισε τα δύο από τα μεγάλα έργα του : το Περί του λαϊκού λόγου και το Συμπόσιο. Τα έργα αυτά, που έμειναν και τα δύο ημιτελή, διαπνέονται από μια βαθιά νοσταλγία για τη γενέτειρά του. Είναι και τα δύο γραμμένα σ΄ένα ύφος πυκνό και αβίαστο και με τον ενθουσιασμό της ώριμης γνώσης. Διαφέρουν όμως στη δομή και στους στόχους.
Το 1318 πήγε στη Ραβέννα, ύστερα από πρόσκληση του ποιητή Γκουίντο ντα Πολέντα. Εκεί, έγραψε δύο μικρά βουκολικά ποιήματα ύστερα από προτροπή του Μπολονέζου λογίου Τζοβάνι ντελ Βιργκίλιο.

Επιστρέφοντας στη Ραβέννα από τη Βενετία όπου είχε πάει σε μια δύσκολη αποστολή ως εκπρόσωπος του Γκουίντο ντα Πολέντα, ο Δάντης, που είχε μόλις πρόσφατα τελειώσει τον "Παράδεισο" έπαθε μαλάρια και πέθανε το 1321. Άφησε όμως στην Ιταλία και στον κόσμο την Κωμωδία του, που οι μεταγενέστεροι τη χαρακτήρισαν θεία.
Πέθανε στη Ραβέννα, σε ηλικία 56 ετών. Σπούδασε φιλοσοφία, θεολογία και νομικά. Αποφασιστικό ρόλο στη ζωή του και την όλη του ποιητική δημιουργία έπαιξε ο μεγάλος έρωτάς του προς την κατά ένα μόνο χρόνο νεώτερη του Βεατρίκη Πορτινάρι, την οποία και για πρώτη του φορά συνάντησε σε ηλικία μόλις εννιά ετών. Μετά από άλλα εννιά χρόνια, την ξανασυνάντησε και την αγάπησε περιπαθέστατα, αλλά και τελείως αγνά (πλατωνικά). Την έβλεπε σαν «άγγελο σε σχήμα γυναίκας» ή τέλος σαν «πηγή βαθύτατης και υψηλότατης συγκίνησης» γι’ αυτόν. Η Βεατρίκη, που είχε στο μεταξύ συζευχθεί με άλλον, πέθανε λίγο αργότερα, σε ηλικία μόνο 25 ετών.
Αρχικά ο Δάντης είχε περιγράψει τον πυριφλεγή μεγάλο του έρωτα στο βιβλίο του “Vita nuova” στη συνέχεια όμως έφθασε να τον αποθεώσει κυριολεκτικά, στο ασύγκριτο του αριστούργημα την περίφημη “Divina comedia”, τη “Θεία κωμωδία”, δηλαδή τo διαιρεμένο ως γνωστόν, σε τρία ξεχωριστά βιβλία: την “Κόλαση”, το “Καθαρτήριο” και τον “Παράδεισο”.
Ο μεγάλος Φλωρεντίνος βάρδος, μαζί με τον σχεδόν σύγχρονό του Πετράρχη, θεωρούνται κι σαν οι δύο αναμορφωτές της ιταλικής γλώσσας. Με τη μέγιστη επίδραση των έργων τους πέτυχαν έκτοτε να καθιερώσουν την καθομιλουμένη ζωντανή γλώσσα, του λαού ως γλώσσα της λογοτεχνίας, η οποία κατ’ ολίγο, εξελίχθηκε και σε επίσημη γλώσσα ολόκληρου του Ιταλικού εθνικού συνόλου. Τόσο στο “Συμπόσιό” του, όσο και, προ πάντως, στην “Θεία κωμωδία” του, ο Δάντης χρησιμοποιεί την καλλιεργημένη διάλεκτο της Τοσκάνας και της Φλωρεντίας, που έγινε κατόπιν πρότυπο για όλους τους υπόλοιπους Ιταλούς ποιητές και συγγραφείς. Καθώς δε τόνιζε κι ο ίδιος: “Χυδαία δεν είναι η γλώσσα του λαού, που εγώ μεταχειρίζομαι. Χυδαίοι είναι μόνο οι καταφρονητές της ζωντανής αυτής γλώσσας, την οποία μιλούν οι άνθρωποι του μόχθου και της προκοπής στη χώρα αυτή”.
Η Θεία Κωμωδία του Δάντη, γραμμένη στο διάστημα 1304-1309 είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στο μεταίχμιο δύο εποχών (μεσαίωνας – αναγέννηση), η Θεία Κωμωδία συνιστά μια τοιχογραφία της εποχής που τελειώνει, φωτισμένη από τις ακτίνες της επερχόμενης εποχής. Εδώ βρίσκεται ολόκληρο το μεσαιωνικό σύμπαν, στον πλούτο και στην ποικιλία του, στο μεγαλείο του και στις ρωγμές του, ιστορημένο με αυστηρή αρχιτεκτονική οργάνωση και με αντίστοιχα πλούσια και πολυεπίπεδη ποιητική γλώσσα, η οποία κατορθώνει να εκφράσει τα πάντα με συγκλονιστική απλότητα.
Το μνημειώδες αυτό ποιητικό σύνθεμα διηγείται, όπως είναι γνωστό, το ταξίδι του ποιητή Δάντη στο βασίλειο της Κόλασης, του Καθαρτηρίου και του Παραδείσου. Το ταξίδι ξεκινά στις 8 Απριλίου του 1300 (βράδυ Μεγάλης Παρασκευής), διαρκεί περίπου μια εβδομάδα και επιτρέπει στον ποιητή να κατανοήσει τη δομή του σύμπαντος, να γνωρίσει τις συνθήκες ύπαρξης των ψυχών μετά το θάνατο, και να αντικρίσει τον ίδιο το Θεό.   Είναι ένα ταξίδι γνώσης και “άσκησης”, που οδηγεί στην αλήθεια και τη σωτηρία. (με τα κριτήρια της χριστιανικής ηθικής). Όχι μόνον τον ίδιο τον ποιητή, που το “βίωσε”. Μέσα από την πρωτοπρόσωπη αναδιήγηση, το ταξίδι αυτό προσφέρεται, σύμφωνα με τους κανόνες της ηθικοπλαστικής ποίησης του μεσαίωνα στην οποία το έργο εντάσσεται, ως η υποδειγματική εικόνα της ανθρώπινης εμπειρίας. Με αυτή την έννοια, η Θεία Κωμωδία είναι έργο διδακτικό, που περιέχει θρησκευτικές, ηθικές και φιλοσοφικές αλήθειες, αλήθειες που ανάγονται στον κόσμο του μεσαίωνα. Ωστόσο, θα ήταν άδικο να το θεωρήσουμε ως μια απλή αποτύπωση του μεσαιωνικού θεολογικού-φιλοσοφικού συστήματος. Η ιδιαιτερότητά του και το μεγαλείο του έγκειται στη σύνδεση του συστήματος αυτού με τα ζωντανά πρόσωπα -τα πολυάριθμα και πλέον διαφορετικά- που εμφανίζονται κατά τη διάρκειά του· στη σύνδεση των αληθινών και ιστορικά προσδιορισμένων προσώπων της πραγματικότητας του κόσμου τούτου με τη σημασία που αποκτούν στον άλλο, τον μεταφυσικό.  
Η "Θεία Κωμωδία" έχει εμπνεύσει διαχρονικά ποιητές, σεναριογράφους, συνθέτες λειτουργώντας ως ένα από τα πιο ισχυρά και διαχρονικά διακείμενα της παγκόσμιας τέχνης. Είναι γνώστό επίσης ότι αποτελεί πρόκληση για κάθε μεταφραστή. Στα ελληνικά έχουν μεταφράσει την Θεία Κωμωδία ολόκληρη ή αποσπασματικά πολλοί και κακοί λογοτέχνες. Ανάμεσά τους ο πιο γνωστός είναι ο Νίκος Καζαντζάκης.




Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Ξεσκόνισε την πένα σου